In Memoriam Pien Rebel

PIEN! is vernoemd naar Pien Rebel.

Voor studenten, alumni en medewerkers van Mandeville Academy was zij een voorbeeld van betrokkenheid, aandacht en dienstbaarheid. Niet iemand die graag op de voorgrond stond, maar iemand die anderen hielp groeien. Een moderne Bertha van Heijen.

Haar naam herinnert ons eraan dat politiek uiteindelijk niet begint bij macht. Politiek begint bij verantwoordelijkheid. Bij de vraag hoe wij samenleven. Bij de vraag hoe wij omgaan met verschillen. Bij de bereidheid om niet alleen na te denken over wat goed is voor onszelf, maar ook voor de gemeenschap waarvan wij deel uitmaken. In die zin gaat PIEN! niet alleen over democratie. Het gaat over burgerschap.

Waarom dit vak bestaat

Veel jongeren hebben uitgesproken politieke opvattingen. Zij weten vaak goed wat zij ergens van vinden. Veel minder vaak stellen zij de vraag hoe een democratie eigenlijk werkt, waarom politieke instituties zijn ingericht zoals zij zijn en of het misschien ook anders zou kunnen. PIEN! vertrekt daarom vanuit een eenvoudige observatie: democratie is geen natuurwet. Democratie is een menselijk ontwerp.

Verkiezingen, parlementen, politieke partijen, referenda en Beginselenten zijn ooit bedacht door mensen die probeerden een antwoord te vinden op dezelfde vraag die vandaag nog steeds relevant is: Hoe organiseren vrije mensen hun samenleving?

Binnen PIEN! leren studenten politieke instituties niet te beschouwen als vanzelfsprekendheden, maar als ideeën die onderzocht, bevraagd en soms opnieuw ontworpen kunnen worden.

De centrale vraag luidt steeds: Waarom doen wij het eigenlijk zo?

Waarom dit een Mandeville-vak is

Binnen de Academie keren vragen over macht, vrijheid en verantwoordelijkheid voortdurend terug. Geopolitics onderzoekt hoe staten handelen. Het Filosoficum onderzoekt vrijheid, rechtvaardigheid en burgerschap. World in Conversation laat zien hoe verschillende samenlevingen dezelfde vraagstukken op verschillende manieren beantwoorden. PIEN! voegt daar een bijzondere dimensie aan toe.

Het vak vraagt studenten niet alleen de samenleving te begrijpen, maar ook haar vorm te geven. Daarmee sluit PIEN! rechtstreeks aan bij één van de kernwaarden van de Academie: scheppingskracht. Niet uitsluitend analyseren wat bestaat, maar onderzoeken wat mogelijk is.

Plaats in de seizoenscyclus

Fase II: Verwondering – Waarom gehoorzamen mensen? | 19 oktober – 18 december 2026

Tijdens de herfst maken studenten kennis met de fundamenten van democratische samenlevingen. Onderwerpen als representatie, verkiezingen, de rechtsstaat, politieke macht en democratische legitimiteit vormen het vertrekpunt. Studenten onderzoeken niet alleen hoe politieke systemen functioneren, maar vooral waarom mensen bereid zijn zich eraan te verbinden.

De centrale vraag luidt: Waarom accepteren vrije mensen dat anderen namens hen beslissingen nemen?

Deze fase sluit nauw aan bij Geopolitics, François Vrancken, Julius Caesar en de bredere academische vraag naar macht en leiderschap.

Fase III: De Winter – Werkt onze democratie eigenlijk wel? | 4 januari – 26 februari 2027

Tijdens de winter verschuift de aandacht van begrijpen naar kritisch onderzoeken. Studenten verdiepen zich in vraagstukken rondom polarisatie, vertrouwen in de overheid, politieke representatie, populisme, kiesstelsels en burgerparticipatie. Hier ontstaat ruimte voor fundamentele kritiek. Niet op individuele politici, maar op de systemen waarbinnen zij functioneren.

De centrale vraag luidt: Hoe herkennen wij het verschil tussen een goede democratie en een democratie waaraan verbetering mogelijk is?

Studenten ontdekken dat democratie geen eindpunt is, maar een voortdurend experiment.

Fase IV: Heroriëntatie – Ontwerp een betere democratie | 1 maart – 16 april 2027

In de lente verandert de rol van de student. Niet langer staat analyse centraal, de studenten worden ontwerpers. Zij onderzoeken welke veranderingen zij zelf zouden voorstellen wanneer zij de kans kregen een democratisch systeem opnieuw vorm te geven. Hier verschuift de vraag van ‘Hoe werkt het?’ naar ‘Hoe zou het beter kunnen?’

Werkwijze

Iedere editie van PIEN! werkt rondom één concrete ontwerpvraag. Niet in de vorm van een theoretisch essay, maar als een praktisch en intellectueel ontwerpprobleem. Voorbeelden zijn: Hoe verbeteren wij verkiezingen? Hoe vergroten wij burgerbetrokkenheid? Hoe voorkomen wij polarisatie? Hoe versterken wij representatie? Hoe maken wij inspraak betekenisvoller? Hoe zou een democratie eruitzien wanneer wij vandaag opnieuw mochten beginnen?

Studenten leren daardoor niet alleen politieke systemen begrijpen, maar ook nieuwe mogelijkheden verkennen.

Casus | De Tegenstem

Een bekend voorbeeld van een PIEN!-project is De Tegenstem. Studenten constateerden dat kiezers binnen het Nederlandse systeem uitsluitend een positieve voorkeur kunnen uitspreken. Dat leidde tot een nieuwe vraag: moet een kiezer ook kunnen aangeven wie juist niet in een volksvertegenwoordiging thuishoort? Vanuit die gedachte ontstond De Tegenstem. In dit model brengt iedere kiezer één positieve stem uit (100%) en één negatieve stem op een kandidaat of partij die volgens de kiezer niet vertegenwoordigd zou moeten zijn (50%).

Tijdens gemeenteraadsverkiezingen werd een pilot uitgevoerd in Gouda. Voor de Academie was daarbij niet de uitkomst het interessantst. Belangrijker was de achterliggende vraag: Welke aannames over democratie beschouwen wij als vanzelfsprekend zonder ze ooit te onderzoeken? Juist daar begint academische nieuwsgierigheid.

Werkvormen

Democratische simulaties: studenten ervaren politieke besluitvorming niet alleen in theorie, maar ook in de praktijk. Onder meer door verkiezingen, referenda, coalitievorming, burgerberaden, politieke onderhandelingen. Door zelf deel te nemen aan deze processen ontdekken zij hoe ingewikkeld politieke besluitvorming in werkelijkheid kan zijn.

Casusonderzoek

Studenten onderzoeken democratische systemen uit verschillende tijden en landen. Onder meer uit Nederland, Zwitserland, Estland, de Verenigde Staten, historische republieken. Hierdoor ervaren zij dat democratie vele vormen kan aannemen.

Ontwerpateliers

In de ontwerpfase ontwikkelen studenten nieuwe ideeën rondom stemsystemen, burgerparticipatie, digitale democratie, bestuursvormen, besluitvormingsprocessen. Originaliteit wordt daarbij aangemoedigd, maar steeds gekoppeld aan praktische uitvoerbaarheid.

De Pien-vraag

Iedere bijeenkomst begint met één vraag. Bijvoorbeeld: moet stemmen verplicht zijn? Hebben politieke partijen nog toekomst? Zijn referenda wenselijk? Mogen jongeren vanaf zestien jaar stemmen? Moet Nederland een gekozen minister-president krijgen? Het doel is niet overtuigen, maar onderzoeken.

Eindopdracht

Democratisch Ontwerplab. Studenten ontwikkelen gezamenlijk een voorstel voor een bestaand democratisch vraagstuk. Het voorstel wordt beoordeeld op originaliteit, haalbaarheid, maatschappelijke betekenis, intellectuele onderbouwing. Niet op politieke voorkeur. Binnen PIEN! is een goed doordacht idee belangrijker dan een populair idee.

Wat leert de student?

Na afronding van PIEN! kan de student democratische systemen analyseren, politieke instituties kritisch onderzoeken, maatschappelijke vraagstukken vertalen naar bestuurlijke oplossingen, verschillende perspectieven begrijpen, alternatieven ontwerpen, complexe politieke problemen vanuit meerdere invalshoeken benaderen.

Maar belangrijker nog, de student leert dat politieke instituties geen onveranderlijke gegevenheden zijn. Zij zijn menselijke constructies en kunnen daarom ook door mensen worden verbeterd.

Slotgedachte

PIEN! leert studenten dat democratie geen af product is. Democratie is een voortdurend gesprek tussen generaties, ideeën en belangen. Een vrije samenleving vraagt burgers die meer doen dan stemmen alleen. Zij vraagt burgers die bereid zijn na te denken over de vraag hoe wij samen willen leven en hoe wij onze samenleving eerlijker, wijzer en toekomstbestendiger kunnen maken. Daarom is PIEN! uiteindelijk geen vak over politiek. Het is een vak over burgerschap, vrijheid en verantwoordelijkheid.