Denkverstrengeling: een groot risico voor onze democratie

Onderzoekje Mandeville Studenten: een gezonde democratie heeft andersdenkenden nodig

De recente onrust in Frankrijk gaat niet alleen over migratie, economie of veiligheid. Zij raakt aan een fundamenteler vraagstuk: het groeiende gevoel van veel burgers dat politieke instituties wel over hen spreken, maar steeds minder namens hen.

Van Parijs tot Brussel

Dat gevoel is niet uitsluitend een Frans probleem. In vrijwel heel Europa zien we een afnemend vertrouwen in instituties. Dat geldt voor nationale overheden, maar ook voor internationale organisaties zoals de Europese Unie of de Verenigde Naties. De vraag is niet per se of deze instituties slechter functioneren dan tien jaar geleden. De vraag is of burgers zich er nog even sterk door vertegenwoordigd voelen.

Tegelijkertijd is de samenleving fundamenteel veranderd. Informatie die vroeger vrijwel uitsluitend beschikbaar was voor bestuurders, beleidsmakers en experts, ligt tegenwoordig voor iedereen binnen handbereik. Burgers vergelijken beleid, controleren feiten en vormen zelfstandig een oordeel. Het gezag van instituties is daardoor minder vanzelfsprekend geworden. Dat is geen probleem. Integendeel. In een volwassen democratie hoort gezag immers niet blind te worden geaccepteerd, maar voortdurend te worden verdiend.

Mandeville-onderzoek(je)

Tegen deze achtergrond onderzochten studenten van Mandeville Academy de samenstelling van Nederlandse gemeenteraden. Hun conclusie was opvallend: in veel gemeenten is en meerderheid van de raadsleden werkzaam binnen de overheid of semioverheid. Op zichzelf is daar niet per se iets mis mee. Deze mensen brengen vaak nuttige kennis, ervaring en maatschappelijke betrokkenheid mee.

Toch roept het onderzoek een interessante vraag op. Wat gebeurt er wanneer bestuurders, ambtenaren en volksvertegenwoordigers steeds vaker dezelfde taal spreken, vergelijkbare opleidingen hebben gevolgd en zich binnen hetzelfde bestuurlijke ecosysteem bewegen?

Taal van de insiders

Bij Mandeville Academy kijken wij wellicht anders naar deze vraag. Wij werken dagelijks met jongeren met uitzonderlijk potentieel en vormen van neurodiversiteit. Jongeren die vaak vragen stellen die anderen niet meer stellen. Waarom doen we dit eigenlijk zo? Voor wie is deze regel bedoeld? Begrijpt iemand buiten dit gebouw nog waar we het over hebben? Het zijn vragen die soms ongemak veroorzaken. Maar het zijn ook precies de vragen die voorkomen dat systemen zich afsluiten van de samenleving waarvoor zij bestaan.

Juist daarom is het opvallend hoe snel bestuurstaal een eigen werkelijkheid kan worden. Beleidskaders, integraliteit, governance, uitvoeringsagenda’s, stakeholders, procesregie. Voor insiders begrijpelijke begrippen. Maar voor veel inwoners een vreemde taal. Dit lijkt een detail, maar taal bepaalt wie kan deelnemen aan het debat. Wie het jargon beheerst, begrijpt de stukken, kent de procedures en weet wanneer invloed kan worden uitgeoefend. Wie die taal niet spreekt, staat vrijwel meteen op achterstand.

Gevaar van denkverstrengeling

Juristen zijn terecht alert op belangenverstrengeling. Maar voor een democratie kan denkverstrengeling minstens zo gevaarlijk zijn. Niet omdat mensen verkeerde bedoelingen hebben, maar omdat zij dezelfde aannames delen, dezelfde taal spreken en daardoor dezelfde blinde vlekken ontwikkelen.

De Duitse socioloog Robert Michels waarschuwde ruim een eeuw geleden al dat democratische instituties de neiging hebben te worden gedomineerd door een relatief kleine groep professionals en insiders. Niet uit kwade wil, maar omdat zij beschikken over kennis, netwerken en toegang tot besluitvormingsprocessen die voor anderen minder bereikbaar zijn.

Voorgaande is een belangrijke les uit de ontwikkelingen die we vandaag in Europa zien. Van de Frankrijk tot de Nederlandse gemeenteraad, van Den Haag tot Brussel en New York: het probleem is zelden een gebrek aan deskundigheid. Het probleem ontstaat wanneer deskundigheid niet langer wordt aangevuld met perspectieven van buiten het systeem. De vraag is daarom niet hoeveel ambtenaren er in een gemeenteraad zitten, maar welke stemmen ontbreken. Welke inwoners herkennen zichzelf nog in degenen die hen vertegenwoordigen? Welke perspectieven worden niet gehoord? Welke vragen worden niet meer gesteld omdat iedereen dezelfde aannames deelt?

Een gezonde democratie heeft behoefte aan kennis, ervaring en expertise. Maar zij heeft evenzeer behoefte aan mensen die anders kijken, anders denken en daardoor vragen stellen die binnen het systeem zelf niet meer worden gesteld. Democratische instituties worden terecht beschermd tegen belangenverstrengeling. Maar een democratie die niet waakt voor denkverstrengeling loopt een minstens zo groot risico. De grootste bedreiging voor een democratische rechtsstaat is niet dat burgers het oneens zijn. De grootste bedreiging ontstaat wanneer bestuurders, experts en volksvertegenwoordigers dezelfde aannames delen en niemand meer vraagt of die aannames nog wel kloppen.

En precies daarom hebben democratieën andersdenkenden, lees: hoogbegaafden, nodig.

Harry Veenendaal | Eindbaas Mandeville Academy