Over de vreugde van incapabel zijn
Kent u de serie Sherlock met Benedict Cumberbatch in de hoofdrol? In het bijzonder de aflevering ‘The Final Problem’ (serie 4, aflevering 3)? Dan herkent u de opmerking van de vader van Sherlock en Mycroft tegen Mary: I am a bit of a Moron, actually, verwijzend naar zijn echtgenote die briljant wiskundige is.
We leven in een verklaringsgulzige maatschappij. Lukt iets niet? Ongetwijfeld dat een coach, diagnose, rage room, podcast of, heel hip, een AI je uitlegt waardoor het komt. Daarmee loopt vrijwel iedereen luid tamboererend en vooral de andere kant opkijkend langs de meest eenvoudige verklaring: zou het kunnen dat u nu eenmaal minder snuggernootjes hebt gegeten dan anderen? Acceptatie van verschil in aanleg lijkt onbespreekbaar, terwijl we dat op andere terreinen volstrekt normaal vinden.
Kijk, ik kan geen vioolconcert componeren en, lach niet, ook geen 100 meter sprinten in een toptijd. Mij moet je geen hersenoperatie laten uitvoeren. Iedereen zal dit bevestigen. Maar zodra ik het woord intelligentie hieraan koppel, schieten velen collectief in een merkwaardige fictie. De modus is dat iedereen ongeveer evenveel potentieel, talent en intelligentie heeft maar slechts wordt tegengehouden door omstandigheden, trauma’s, onderwijs, ‘nooit de kans gehad’ of weet ik veel wat voor nog niet ontdekte diagnose. Tegenvallende cognitieve prestaties worden opvallend vaak buiten de persoon zelf gezocht. Een merkwaardige manier om naar onszelf te kijken.
Een diagnose of label biedt tegenwoordig meer prestige dan de erkenning van een beperking. Men schiet niet langer tekort, stel je voor, maar ‘is anders’. Men heeft geen beperking, maar een ‘verborgen kracht’. Niemand heeft een probleem, maar een kwaliteit ‘die nog niet wordt gezien’. Dit is een beter narratief dan erkennen dat je ergens gewoonweg niet goed in bent.
Hoogbegaafdheid is inmiddels behoorlijk ingeburgerd. Er zijn coaches, netwerken, boeken, congressen en LinkedIn-posts vol zelfonderzoek. Maar de pendant ervan mag nauwelijks bestaan. Alsof intelligentie alleen mag afwijken naar boven. Dit is een hardnekkig taboe: niet dat mensen verschillen, maar dat sommige verschillen ons simpelweg niet bevallen.
Terwijl het opvallend bevrijdend is om te erkennen dat je ergens gewoon niet goed in bent. Daarom was juist de meest wijze uitspraak in ‘The Final Problem’ niet afkomstig van Sherlock, Mycroft of moeder, maar van hun vader. Tussen de genieën in de zitkamer zei hij zonder gêne, zonder diagnose en zonder zelfmedelijden: ‘I am a bit of a moron, actually.’ Daarvoor is tegenwoordig meer intellectuele moed nodig dan voor het claimen van hoogbegaafdheid.
Harry Veenendaal | Eindbaas Mandeville Academy